|
07/01/2009
|
Κύπρος και παγκοσμιοποίηση
Του Συμεών
Μάτση
Αναπόφευκτες
οι επιπτώσεις από την παγκόσμια οικονομική κρίση
Με το τέλος του χρόνου και την ανησυχητική κατάσταση που
χαρακτηρίζει την παγκόσμια οικονομία, πιστεύω πως είναι η
κατάλληλη στιγμή να γίνει μια εκτίμηση των συνθηκών που
επικρατούν στη κυπριακή οικονομία και τις προοπτικές για
το 2009. Θα ήθελα να σχολιάσω τη σημερινή οικονομική
κατάσταση γιατί η πολιτική που θα εφαρμοστεί είναι μεγάλης
σημασίας. Η περίοδος που προηγήθηκε και η πολιτική που
εφαρμόστηκε ήταν η αναγκαία για την επιτυχή είσοδό μας
στην ευρωζώνη, αλλά αυτή τη στιγμή απαιτείται
διαφοροποίηση της προσέγγισης. Στην Κύπρο οι επιπτώσεις
μέχρι στιγμής είναι λίγες, αλλά τα δεδομένα προδιαγράφουν
μεγάλη επιδείνωση.
Το κυπριακό χρηματοπιστωτικό σύστημα δεν έχει επηρεαστεί
από την κρίση, αλλά, με τη μεταφορά του στην πραγματική
οικονομία και τις επιπτώσεις στις χώρες συνεταίρους της
Κύπρου, εκτιμάται ότι οι επιδράσεις θα ενταθούν λόγω του
ανοικτού χαρακτήρα και της πλήρους φιλελευθεροποίησης της
οικονομίας. Ήδη, ο ρυθμός ανάπτυξης έχει αρχίσει να
μειώνεται. Επομένως, το κύριο ερώτημα που αιωρείται είναι
πόσο βαθιά θα επηρεαστεί η κυπριακή οικονομία και η
ανεργία και ποια διάρκεια θα έχει η κρίση. Στις
παραγράφους που ακολουθούν θα προσπαθήσω να δώσω μια
τεκμηριωμένη απάντηση:
Ύφεση στον τουρισμό
Ο τουρισμός βρίσκεται σε ύφεση από το 2001. Ο συνολικός
αριθμός επισκεπτών έπεσε από 2,7 εκατομμύρια το 2001 σε
2,4 εκατ. τα χρόνια 2002 έως 2008, σε αντίθεση με την
παγκόσμια τουριστική κίνηση, που σημείωνε μέσο ετήσιο
ρυθμό αύξησης 3-5% μεταξύ 2000 και 2008. Οι εισπράξεις
ξένου συναλλάγματος μειώθηκαν ως ποσοστό του ΑΕΠ από 22%
το 2001 σε 12% το 2007 και σε 10,6% με βάση τις
προκαταρκτικές εκτιμήσεις για το 2008. Δεδομένης της
μεγάλης κρίσης που θα περάσουν οι χώρες από τις οποίες
προέρχεται η τουριστική κίνηση της Κύπρου (Αγγλία,
Γερμανία, Σκανδιναβικές χώρες, Ιρλανδία, Ολλανδία κλπ.),
δεν μπορεί παρά να αναμένεται σημαντική πτώση το 2009.
Τέτοια εξέλιξη θα επηρεάσει αρνητικά το ρυθμό ανάπτυξης
της οικονομίας, ενώ αναμένεται και αύξηση της ανεργίας. Να
σημειωθεί ότι, αν επιβεβαιωθούν οι εκτιμήσεις ότι και η
Ρωσία θα περάσει από ανακοπή ανάπτυξης, τότε η προσέλκυση
τουριστών από τη Ρωσία δεν φαίνεται ότι θα αποδώσει.
Κάμψη στα ακίνητα
Όπως είναι γνωστό ένας άλλος κύριος τομέας ανάπτυξης της
κυπριακής οικονομίας τα τελευταία χρόνια ήταν ο
κατασκευαστικός τομέας και η πώληση ακίνητης περιουσίας
προς ξένους αγοραστές. Συγκεκριμένα, οι δυο τομείς (Κατασκευές
και Διαχείριση ακίνητης περιούσιας κλπ.), αύξησαν τη
συνεισφορά τους στο ΑΕΠ. Ο πρώτος από 6,8% το 2000 σε 9,1%
το 2007 και η διαχείριση ακίνητης περιουσίας και άλλων
συναφών δραστηριοτήτων από 16,1% σε 19,7%. Οι τομείς
παρουσιάζουν σημεία κάμψης μέσα στο 2008 με πιθανότητες
συρρίκνωσης το 2009. Οι ενδείξεις από τις εταιρείες
ανάπτυξης γης είναι απαισιόδοξες και δεν αποκλείουν μείωση
της ζήτησης και ανάγκη αναπροσαρμογής των τιμών προς τα
κάτω. Η εισροή ξένου κεφαλαίου για αγορά ακίνητης
περιουσίας μεταξύ 2000 και 2007 ανέβηκε στα €3,2
δισεκατομμύρια. Με τη ζήτηση για ακίνητη περιουσία να
προέρχεται από τις ίδιες χώρες από τις οποίες προέρχεται η
τουριστική κίνηση (Αγγλία, Ευρώπη και Ρωσία) είναι φυσικό
ότι θα υπάρξει μείωση της ζήτησης που θα οδηγήσει σε
μείωση των τιμών ακίνητης περιουσίας. Να σημειωθεί ότι
μειώσεις στις τιμές ακίνητης περιουσίας παρατηρούνται σε
23 από 45 χώρες που παρακολουθεί το περιοδικό Economist.
Άρα τέτοιο φαινόμενο δεν μπορεί να αποκλείεται για την
Κύπρο.
Πλήγμα από Ρωσία
Όλες οι πληροφορίες συγκλίνουν στο ότι η Ρωσία θα περάσει
από πολύ δύσκολες συγκυρίες μετά την κατακόρυφη μείωση των
τιμών πετρελαίου, φυσικού αερίου και πρώτων υλών, που
αποτελούν τα κύρια εξαγωγικά προϊόντα της Ρωσίας. Τέτοια
εξέλιξη θα επηρεάσει αρνητικά την κυπριακή αγορά καθώς η
ανάπτυξη τα τελευταία χρόνια στην Κύπρο άντλησε πολύ από
την εισροή τουριστών, επιχειρηματικών δραστηριοτήτων,
ζήτησης για ακίνητη περιουσία και καταθέσεις στο τραπεζικό
σύστημα από την Ρωσία.
Επιβράδυνση ναυτιλίας Η Κύπρος έχει σταδιακά
μετατραπεί σε Διεθνές Ναυτιλιακό Νηολόγιο και η Λεμεσός
θεωρείται ένα από τα μεγαλύτερα πλοιο-διαχειριστικά κέντρα
στον κόσμο. Εκτιμήσεις δείχνουν ότι η συνεισφορά της
ναυτιλίας στο ΑΕΠ της Κύπρου έχει φθάσει στο 4%. Μέσα στο
2008 η διεθνής ναυτιλία αντιμετώπισε μεγάλη κρίση, που θα
επιδεινωθεί λόγω της εξελισσόμενης οικονομικής ύφεσης,
περιορίζοντας τις δυνατότητες ανάπτυξης της οικονομίας για
το 2009.
Ιδιωτική κατανάλωση Τα χρόνια 2007 και 2008 η πιστοδοτική
επέκταση των κυπριακών τραπεζών προς τα νοικοκυριά και τις
επιχειρήσεις ξεπέρασε κάθε προσδοκία και αυξήθηκε με 30,6%
το 2007 και 31,5% μέχρι τον Οκτώβριο του 2008. Αυτό έγινε
λόγω της εισροής καταθέσεων από χώρες μέλη της ΕΕ και τη
Ρωσία, και ιδιαίτερα με την αλλαγή του καθεστώτος στις
καταθέσεις ευρώ, που επέτρεψε να θεωρούνται σαν εγχώριες
και οι τράπεζες μπορούσαν να δανείζουν πολύ μεγαλύτερα
ποσοστά. Η επέκταση αυτή στη δανειοδότηση προσέφερε τη
ρευστότητα στην οικονομία και επέτρεψε στα κυπριακά
νοικοκυριά έναν ξέφρενο ρυθμό αύξησης της κατανάλωσης, που
αντικατοπτρίστηκε σε αγορά αυτοκινήτων, ταξίδια στο
εξωτερικό και καταναλωτική πανδαισία στα νέα εμπορικά
κέντρα που άνοιξαν σε όλες τις πόλεις της Κύπρου μετά την
ένταξη στην ΕΕ. Σίγουρα η δανειοδοτική πολιτική των
τραπεζών δεν μπορεί να συνεχιστεί, γιατί το συνολικό χρέος
των νοικοκυριών, με βάση τα δημοσιευμένα στοιχεία της
Κεντρικής Τράπεζας, έχει ξεπεράσει το 115% του ΑΕΠ. Αυτό
είναι επικίνδυνο και δεν μπορεί η πολιτική του κράτους να
αναμένει ότι το βάρος της διορθωτικής κίνησης θα αναληφθεί
από τα νοικοκυριά με πρόσθετη δανειοδότηση από το
τραπεζικό σύστημα. Βέβαια, αναστολή της καταναλωτικής
ροπής των νοικοκυριών θα βοηθήσει στη μείωση του
ελλείμματος τρεχουσών συναλλαγών.
Επιπτώσεις και στις τράπεζες Η εισροή ξένων
κεφαλαίων και οι καταθέσεις σε ευρώ επέτρεψαν στις
κυπριακές τράπεζες να επεκτείνουν τη δανειοδοτική
δραστηριότητα με καλά αποτελέσματα για την επικερδότητά
τους. Έστω και με ενίσχυση της ρευστότητας του τραπεζικού
τομέα, που προγραμματίζει τους επόμενους λίγους μήνες η
Κυβέρνηση, τα δεδομένα για τον τραπεζικό τομέα είναι
δύσκολα γιατί το χρηματιστήριο έχει επιφέρει σημαντικές
ζημιές, η ανακοπή της ανάπτυξης στον κατασκευαστικό τομέα
και η αναμενόμενη μείωση των τιμών ακίνητης περιουσίας θα
μειώσουν παραπέρα τις προοπτικές επικερδότητας και θα
επιδεινώσουν τα χαρτοφυλάκια των τραπεζών με αύξηση των
επισφαλών δανείων. Άρα και ο χρηματοοικονομικός τομέας δεν
φαίνεται να προσφέρεται για ανάπτυξη.
Παγώνουν και οι υπηρεσίες
Ακόμα ένας τομέας με έντονη αναπτυξιακή δραστηριότητα τα
τελευταία χρόνια είναι αυτός των υπηρεσιών προς τις
επιχειρήσεις, που αποτελεί υποτομέα της διαχείρισης
ακίνητης περιουσίας και επιχειρηματικών δραστηριοτήτων.
Μεγάλο μέρος της επιτυχίας του τομέα ήταν η επέκταση των
δραστηριοτήτων των υπηρεσιών προς τις επιχειρήσεις (λογιστικές,
ελεγκτικές, νομικές, συμβουλευτικές κλπ.) στην ανατολική
Ευρώπη. Οι ενδείξεις από τις προβλέψεις της ΕΕ για τις
χώρες αυτές είναι ότι έχουν ήδη εισέλθει σε περίοδο ύφεσης
που αναμένεται να επιδεινωθεί. Επομένως δεν αναμένεται
ούτε και από αυτή την πηγή δυνατότητα ανάπτυξης.
Ανάγκη για ετοιμότητα και μέτρα
Η ανασκόπηση αυτή δείχνει ότι οι προοπτικές της κυπριακής
οικονομίας είναι περιορισμένες. Αν η σημερινή αναταραχή
εξελιχτεί στην χειρότερη κρίση μετά τον δεύτερο Παγκόσμιο
Πόλεμο, είναι σίγουρο ότι και η Κύπρος θα επηρεαστεί πιο
έντονα. Γενικά όλοι αυτοί οι παράγοντες οδηγούν στο
συμπέρασμα ότι ο ρυθμός ανάπτυξης θα μειωθεί σημαντικά και
θα περιορισθεί κάτω του 2% το 2009 με αύξηση της ανεργίας,
για τα οποία πρέπει να είμαστε προετοιμασμένοι. Πρόσθετα
αναμένω ότι η κρίση θα είναι κάπως μεσοπρόθεσμη με
πιθανότητα επέκτασής της και το 2010. Φυσικά
δημιουργούνται και θετικές αλλαγές όπως η μείωση της
καταναλωτικής ροπής, που αναμένεται να οδηγήσει σε πτώση
των εισαγωγών και μείωση του ελλείμματος τρεχουσών
συναλλαγών. Πρόσθετα, ένας μεγάλος άγνωστος για την
κυπριακή οικονομία είναι η μαύρη οικονομία, που πιθανόν να
απορροφήσει μερικούς από τους αρνητικούς κραδασμούς και να
μετριάσει τις επιπτώσεις. Το σίγουρο είναι ότι η οικονομία
θα επηρεαστεί αρνητικά και απαιτείται αναπροσαρμογή της
πολιτικής, γιατί η επιλογή της διοχέτευσης ρευστότητας
μέσω των τραπεζών δεν μπορεί να θεωρηθεί ικανοποιητική. Η
μόνη επιλογή που παραμένει, κατά την άποψή μου, είναι η
προσεγμένη αύξηση των δημοσίων δαπανών και η εφαρμογή
περιορισμένης μορφής κεϊνσιανής πολιτικής με έργα που θα
δώσουν ώθηση στην οικονομία και θα μειώσουν τις αρνητικές
επιδράσεις της κρίσης. Τα περιθώρια υπάρχουν και θα πρέπει
να αξιοποιηθούν σε αυτές τις κρίσιμες οικονομικές συνθήκες,
όπως έκαμαν άλλες χώρες μέλη, που δεν δίστασαν να λάβουν
αποφασιστικά μέτρα, με αύξηση των δαπανών, ακόμα και αυτές
που είχαν ελλειμματικά δημοσιονομικά μεγέθη. Τα έργα
πρέπει να είναι στοχευμένα και να περιλαμβάνουν:
* Μικρά έργα αναβάθμισης των αγροτικών κοινοτήτων, που
δύνανται να ενισχυθούν και με ευρωπαϊκά κονδύλια.
* Έργα υποδομής, ιδιαίτερα για δημόσιες μεταφορές, αστικά
λεωφορεία και εισαγωγή του τραμ για εξοικονόμηση ενέργειας.
* Περιβαλλοντικά έργα για αναβάθμιση του τουριστικού
περιβάλλοντος, περιλαμβανόμενης της άμεσης προώθησης της
ανέγερσης των μαρινών στην Αμμόχωστο, Λεμεσό και Πάφο.
* Ενθάρρυνση των κυπριακών τουριστικών επιχειρήσεων να
συνεργαστούν με διεθνείς αλυσίδες τουριστικών ξενοδοχείων
για να αναλάβουν ξενοδοχειακές μονάδες στην Κύπρο.
* Αύξηση των κονδυλίων για έρευνα και τεχνολογία με έμφαση
τις εναλλακτικές πηγές ενέργειας. * Προώθηση των κυπριακών
πανεπιστημίων.
* Ανάπτυξη του ιατρικού τουρισμού.
* Κατάργηση των μεταβιβαστικών τελών για πωλήσεις ακίνητης
περιουσίας μετά την εισαγωγή ΦΠΑ.
Συμεών Μάτσης
Οικονομολόγος
ΠΟΛΙΤΗΣ - 07/01/2009, Σελίδα: 16
|
