|
05/05/2008
|
Κροτίδες και Ηγεμονική Αρρενωπότητα
Μιράντα Χρίστου*
Η διάσταση
του φύλου είναι συχνά αόρατη στις περισσότερες αναλύσεις
κοινωνικών προβλημάτων στην κυπριακή κοινωνία. Το
φαινόμενο των κροτίδων έχει αναλυθεί τις τελευταίες μέρες
από εμπορικής πλευράς (ποιοι πουλούν, από πού προέρχονται
και πόσα στοιχίζουν οι κροτίδες) ως θέμα δημόσιας τάξης (τι
κάνει η αστυνομία, με ποιο τρόπο μπορεί να πατάξει το
φαινόμενο), καθώς και ως πρόβλημα κατανομής ευθυνών (αν
φταίνε οι γονείς, η κοινωνία) κλπ.. Κανένας, όμως, δεν
αναρωτήθηκε για την πιο σημαντική, κατά την άποψή μου,
στατιστική στο φαινόμενο: το ότι η χρήση κροτίδων είναι
σχεδόν αποκλειστικά ασχολία των αγοριών. Οι πιο πολλοί θα
πουν ότι η απάντηση σε αυτό είναι φανερή, αφού όλοι
γνωρίζουμε πως τέτοιες συμπεριφορές είναι 'αντρική υπόθεση'.
Αν παραμείνουμε, όμως, στη φαινομενικά δεδομένη
πραγματικότητα του 'φανερού', τότε αναιρούμε τη δυνατότητα
μιας κοινωνιολογικής ερμηνείας, που θα μας βοηθήσει να
διεισδύσουμε ερμηνευτικά και κριτικά σε πράξεις που είναι
πιθανό ακατανόητες για μια με γάλη μερίδα της κοινωνίας.
Πέρα λοιπόν από το ερώτημα: 'τι μπορούμε να κάνουμε για να
εξαλείψουμε τις κροτίδες' θα πρέπει να ρωτήσουμε: γιατί τα
αγόρια και όχι τα κορίτσια εξακολουθούν να χρησιμοποιούν
κροτίδες; Ή διαφορετικά, γιατί τα αγόρια, ενώ γνωρίζουν
τους κινδύνους και το ρίσκο για ακρωτηριασμό, τύφλωση ή
και θάνατο συνεχίζουν τέτοιου είδους συμπεριφορές; Για να
κατανοήσουμε αυτό το φαινόμενο πρέπει να ξεφύγουμε από
αναλύσεις που εμμένουν στη διάσταση της απαγόρευσης και
καταστολής και να αντιληφθούμε τους συμβολικούς
μηχανισμούς της κροτίδας στο κοινωνικό πλαίσιο συγκρότησης
της αρρενωπότητας.
Σε έρευνα στην οποία συμμετείχε το Μεσογειακό Κέντρο
Μελετών Κοινωνικού Φύλου στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού
προγράμματος Daphne II ('Secondary Education Schools and
Education in Values') μελετήσαμε τις στάσεις και
αντιλήψεις εφήβων για περιστατικά έμφυλης βίας (gender
violence) στα σχολεία. Μεταξύ άλλων, οι συνεντεύξεις
έδειξαν ότι, αν ένα αγόρι είναι ευαίσθητο και ντροπαλό,
νοιάζεται για τα μαθήματά του, δεν αντιδρά βίαια σε
προσβολές και αρνείται τις προκλήσεις των φίλων του να
εμπλακεί σε πράξεις καταστροφικές, τότε κινδυνεύει να
είναι θύμα κοροϊδίας και εκφοβισμού. Η αρρενωπότητα στην
κυπριακή κοινωνία σε μεγάλο βαθμό ορίζεται μέσα από τη
διάθεση για παραβατικότητα, απάθεια στην καταστροφή
περιουσίας και αδιαφορία για τη σωματική ακεραιότητα ενός
ατόμου. Η εικόνα του ευέξαπτου, οξύθυμου και περιστασιακά
βίαιου άντρα είναι αναμενόμενη για τους νέους και
θεωρείται 'φυσιολογική' ειδικά αν πρόκειται για υπόθεση 'τιμής'.
Αυτή η κοινωνική συνταγή δεν ισχύει για τα κορίτσια, τα
οπο ία μπορεί, όχι μόνο να είναι θύματα της βιαιότητας των
αγοριών, αλλά να δικαιολογούν συχνά τις συμπεριφορές τους
ως ένδειξη 'αγάπης'.
Αυτό το φαινόμενο έχει επιβεβαιωθεί και από άλλες έρευνες
στον ελληνικό χώρο. Στο βιβλίο τους 'Μεγαλώνοντας ως Αγόρι'
(Gutenberg, 2005) οι Δεληγιάννη-Κουϊμτζή και Σακκά
αναλύουν τα αποτελέσματα έρευνας, που στόχο είχε να
διερευνήσει την ανάπτυξη της ανδρικής ταυτότητας στην
εφηβική ηλικία. Αναφέρουν, μεταξύ άλλων, ότι η βία και η
επιθετικότητα είναι στενά συνυφασμένες στο μυαλό των
εφήβων με την ανδρική φύση και ταυτότητα-'ο άνδρας το 'χει
μέσα του', όπως τους είπε ένα αγόρι. Οι ερευνήτριες
συμπεραίνουν ότι οι αντιλήψεις αυτές συγκροτούν το μοντέλο
μιας ηγεμονικής αρρενωπότητας, που συνεπάγεται για τα
αγόρια έντονες κοινωνικές πιέσεις για συμμόρφωση και
προσαρμογή. Δεν είναι δεδομένο ότι γεννιόμαστε άντρες και
γυναίκες, αλλά, όπως γράφει η Judith Butler, η καθημερινή
μας ζωή είναι μια σειρά από 'ερμηνείες' (performances) με
τις οποίες διεκδικούμε συμβολικά το ρόλο του ιδανικού
άντρα και της ιδανικής γυναίκας.
Οι κροτίδες, οι λαμπρατζιές και όλα τα υπόλοιπα 'έθιμα'
των ημερών αυτών είναι στην ουσία ευκαιρίες για τα αγόρια
να προδιαγράψουν την ταυτότητά τους μέσα από το πρότυπο
της βίαιης ηγεμονικής αρρενωπότητας. Ο όρος 'ηγεμονικές
αρρενωπότητες' εμφανίστηκε στο χώρο των Σπουδών Φύλου
(Gender Studies) τα τελευταία χρόνια σε μια προσπάθεια
ερμηνείας των διαφόρων εκφράσεων της ανδρικής ταυτότητας.
Στο βιβλίο του 'Αρρενωπότητες' (Masculinities, 1995) ο
Robert Connell υποστηρίζει ότι το να είναι κάποιος 'άντρας'
υπονοεί τη συνεχή διαπραγμάτευση διαφόρων μορφών
ηγεμονικής αρρενωπότητας, οι οποίες έχουν κυριαρχήσει
πολιτισμικά και ιστορικά. Ο όρος 'ηγεμονική αρρενωπότητα'
σχετίζεται με τη χρήση του όρου 'ηγεμονία' από τον Antonio
Gramsci. Σύμφωνα με τον Gramsci, οι ηγεμονικές ιδεολογίες
διατηρούν τα συμφέροντα αυτών που βρίσκονται στην εξουσία
με το να φυσικοποιούν και έτσι να νομιμοποιούν την
κυριαρχία τους.
Γι' αυτό, η βίαιη ή επιθετική συμπεριφορά των νεαρών
αγοριών πρέπει να γίνει κατανοητή στο πλαίσιο μιας
πατριαρχικής κοινωνίας, όπου οι βίαιες συμπεριφορές (έγκλημα,
βιασμοί, κακοποίηση, καταστροφή περιουσίας) θεωρούνται 'φυσικές'
από τους άντρες και χρησιμοποιούνται για να διατηρήσουν
την εξουσία τους, κυρίως απέναντι στις γυναίκες, αλλά και
'άλλους' άντρες, που δεν συμβαδίζουν με τους κανόνες της 'ηγεμονικής
αρρενωπότητας' (π.χ. ομοφυλόφιλοι). Σε μια κοινωνία όπου η
βία ενάντια στις γυναίκες αποσιωπάται, η 'μαγκιά'
αποθεώνεται και τα πατριαρχικά στερεότυπα των δύο φύλων
εμποτίζουν τη καθημερινότητά μας, τα αγόρια οδεύουν
σταθερά στην εξαργύρωση κοινωνικών επιταγών με το να
βρίσκουν νόημα στη βία και την αντιπαράθεση κλίκας, παρέας,
ομάδας, αθλητικού σωματείου κλπ..
Το εκπαιδευτικό σύστημα καλείται να αστυνομεύσει φαινόμενα
βίας και παραβατικότητας, όμως δεν προσφέρει καμιά
ευκαιρία για διάλογο γύρω από τα κυρίαρχα πρότυπα
αρρενωπότητας και θηλυκότητας, ούτε και προετοιμάζει τους
εκπαιδευτικούς κατάλληλα για τα θέματα αυτά. Το πιο
ενδιαφέρον είναι ότι, ενώ όλοι γνωρίζουμε ότι υπάρχει
έξαρση βίας στους νέους, η διάθεση για αλλαγή στην
εκπαίδευση σκαλώνει σε συνδικαλιστικά συμφέροντα και
πολιτικές σκοπιμότητες. Η απουσία μαθημάτων που έχουν
σχέση με σύγχρονα κοινωνικά προβλήματα που απασχολούν τους
νέους, καθώς η ανυπαρξία του μαθήματος της σεξουαλικής
αγωγής που να απευθύνεται όχι μόνο σε θέματα βιολογίας
αλλά και σχέσεων των δύο φύλων, είναι αποδείξεις ενός
εκπαιδευτικού συστήματος που αδρανεί μπροστά στη βιαιότητα
και συναινεί σιωπηλά με τη βίαιη ηγεμονική αρρενωπότητα
των αγοριών, που παίζουν με κροτίδες και ανάβουν
λαμπρατζιές.
Ενόσω μια κοινωνία δεν προσφέρει εναλλακτικά πρότυπα
ανδρισμού στις παραδοσιακές, macho και καταστροφικές
ηγεμονικές αρρενωπότητες, θα συνεχίζουν να υπάρχουν αγόρια
που πιστεύουν ότι μπροστά στην ευκαιρία να διηγηθούν την
επόμενη μέρα στο σχολείο το 'επεισόδιο' του ανδρισμού τους
μερικά ακρωτηριασμένα δάκτυλα ή μεμονωμένα εγκαύματα είναι
μικρό τίμημα να πληρώσει κάποιος. Μάλιστα, ίσως οι μώλωπες
και τα εγκαύματα να αποτελούν τη μόνη λυπηρή ευκαιρία που
έχουν για να αποδείξουν ότι είναι 'άντρες'.
*Λέκτορας στην Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης, Πανεπιστήμιο
Κύπρου και Μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου στο Μεσογειακό
Κέντρο Μελετών Κοινωνικού Φύλου
|
