|
Πολλές
φορές λέγεται ότι η Τουρκία είναι μια διαχρονικά
επεκτατική χώρα, η οποία επιβουλεύεται ελληνικά εδάφη.
Και αυτά που ζητάει στη Κύπρο τα ζητούσε πάντα. Κι αν
δεν γινόταν το πραξικόπημα, λένε πάλι η Τουρκία θα
εύρισκε αφορμή να εισβάλει στην Κύπρο.
Μια τέτοια υπεραπλούστευση μας εμποδίζει να
κατανοήσουμε την Τουρκική Εξωτερική πολιτική στο
σύνολο της και της πολιτικής της έναντι της Ελλάδας
και της Κύπρου. Ίσως μια σύντομη αναδρομή να μας
βοηθήσει στην καλύτερη κατανόηση του θέματος.
Η γέννηση του σύγχρονου Τουρκικού κράτους συνδέεται με
την περίφημη φράση "Ειρήνη στον κόσμο, Ειρήνη στην
Τουρκία". Οι προτεραιότητες της Τουρκίας τότε ήταν η
οικοδόμηση ενός σύγχρονου, αλλά και ομοιογενούς
κράτους. Την πολιτική αυτή την πλήρωσαν οι εθνικές
μειονοτήτες στην Τουρκία.
Η επικρατούσα εσωστρέφεια ήταν αυτή που κράτησε την
Τουρκία εκτός του 2ου Παγκοσμίου πολέμου. Η στάση της
έναντι των γειτόνων της Αράβων κ.α. ήταν αδιάφορη. Η
επέκταση της επιρροής της Σοβιετικής Ένωσης στα
Βαλκάνια οδήγησε την Τουρκία στο ΝΑΤΟ, στο οποίο
έμεινε πιστή μέχρι το 1964, όπου με αφορμή την
επιστολή Τζόνσον και την κρίση στη Κούβα, η Τουρκία
συνηδητοποιεί ότι η μονοσήμαντη σχέση της με τη Δύση
ήταν αδύνατο να εξασφαλίσει τα Τουρκικά Εθνικά
συμφέροντα. Οικονομικές, όμως δυσκολίες δεν της
επέτρεπαν να ακολουθήσει ανεξάρτητη πολιτική.
Με την εμφάνιση του Τουργκούτ Οζάλ, σαν Πρωθυπουργού
(1983-1989) και σαν Προέδρου (1989-1993) τα πράγματα
διαφοροποιούνται. Ο Οζάλ έδωσε έμφαση στην οικονομική
ανόρθωση της Τουρκίας και στην σμίκρυνση του
δημοκρατικού ελλείματος. Ο Οζάλ μετέφρασε την
οικονομική αυτή μεγένθυνση της Τουρκίας σε πολιτική,
διπλωματική και στρατιωτική ισχύ.
Διαισθανόμενος τις επερχόμενες κοσμοϊστορικές αλλαγές
και την εξασθένηση της Σοβιετικής Ένωσης και της
Γιουγκοσλαβίας προχώρησε σε σημαντικές πρωτοβουλίες με
στόχο την ανάδειξη της Τουρκίας σε πρωταγωνιστή των
εξελίξεων στην ευρύτερη περιοχή π.χ.
Υπέβαλε αίτηση για ένταξη στην ΕΟΚ
Συμμετείχε ενεργά στον Πόλεμο του Κόλπου, παρά τις
αντιδράσεις του στρατού και σε πλήρη αντίθεση με την
πολιτική της για μη ανάμειξη στις μεσανατολικές
διενέξεις.
Προσδιόρισε σαν τουρκικές ζώνες επιρροής τις Ισλαμικές
πρώην Σοβιετικές Δημοκρατίες και τη Μαύρη Θάλασσα.
Εντατικοποίησε την εμπλοκή της με τον Ισλαμικό κόσμο
και στην Ισλαμική Διάσκεψη.
Η αποτυχία του Οζαλικού οράματος ήρθε με την άρνηση
της ΕΟΚ να ανακηρύξει την Τουρκία σαν υποψήφια για
ένταξη χώρα. Η τουρκο-ισλαμική σύνθεση, η Οζαλική
σύνθεση του Κεμαλισμού, εγκαταλείφθηκε καθώς η συμβολή
του ισλαμικού στοιχείου σαν ενοποιητικού στοιχείου στο
εσωτερικό απέτυχε. Η Τουρκία παρέμεινε όμως ενεργά
αναμεμιγμένη στην Ισλαμική Διάσκεψη.
Οι διάδοχοι του Οζάλ μπορεί να μην κατόρθωσαν να
διατηρήσουν το μομέντουμ που δημιούργησε, αλλά
παρέμειναν στα χνάρια που χάραξε. Ο νέος υπουργός
εξωτερικών Χικμέτ Τσετίν επανέφερε το ρόλο της
γραφειοκρατίας του ΥΠΕΞ και ακολούθησε μια μεθοδική
συντηρητική πολιτική στα ίδια χνάρια.
Στην μετα-Οζαλική εποχή η Τουρκία εγκατέλειψε την
Ισλαμική επικάλυψη του Οζαλικού οράματος αλλά δεν
έπαψε να επιδιώκει την υλοποίηση του με άλλο
περιτύλιγμα. Το νέο όνομα είναι το Οικουμενικό Κράτος
(the global state), και ανάδοχος του, ο ΥΠΕΞ Ισμαήλ
Τζεμ, που στοχεύει να αναδείξει την Τουρκία σε σχετικά
αυτόνομο πόλο ισχύος στο κέντρο μιας
νεοπροσδιοριζόμενης περιοχής που ονομάζεται Ευρασία,
που περιλαμβάνει την Ευρώπη, την κεντρική Ασία και την
Μέση Ανατολή. Η τουρκική πολιτική αποδεικνύεται
πολυδιάστατη.
Η Τουρκία επιδιώκει την ένταξη της στην ΕΕ. Επιδιώκει
σθεναρά αλλά χωρίς ψευδαισθήσεις για την σύντομη
υλοποίηση, αλλά με τους δικούς της όρους και όχι με
τους όρους που ισχύουν για άλλες χώρες. Η Τουρκία
επιδιώκει να γίνει μέλος του Ευρωπαϊκού Διευθυντηρίου
και όχι ένα απλό μέλος της ΕΕ.
Ταυτόχρονα διαμορφώνει μια στρατηγική συνεργασία με το
Ισραήλ αξιοποιώντας το θετικό κλίμα που έχει
διαμορφωθεί στα πρώτα χρόνια της ειρηνευτικής
διαδικασίας. Εκτιμά ότι θα γίνει ο κεντρικός άξονας
μιας πολύμορφης συσπείρωσης όλων των φιλοδυτικών
κρατών της Μέσης Ανατολής.
Η Τουρκία έχει δικές της πολιτικές προς όλες τις
γεωγραφικές περιοχές που την περιβάλλουν και ενώ
επιδιώκει να έχει πολύπλευρη δυτική υποστήριξη, δεν
παύει να προωθεί δικά της συμφέροντα σε αντίθεση με
σαφή δυτικά συμφέροντα, π.χ. Ιράν, Ιράκ.
Εκμεταλλεύεται ταυτόχρονα ευαισθησίες ή και δυσκολίες
των γειτόνων της για να επεκτείνει τη δική της επιρροή.
Οι επιτυχίες της Τουρκίας έχουν εντυπωσιάσει τους
συμμάχους της, που δεν χάνουν ευκαιρία να τονίζουν τον
ρόλο της Τουρκίας σαν μιας "χώρας στην πρώτη γραμμή,
στο σταυροδρόμι κάθε θέματος που έχει σημασία για τις
ΗΠΑ στην Ευρασία".
Κλασσικό παράδειγμα υπήρξε η εμπλοκή της Τουρκίας στο
θέμα της όδευσης των αγωγών πετρελαίου του Καυκάσου.
Με την ανακάλυψη των κοιτασμάτων πετρελαίου άρχισε η
συζήτηση για τον καλύτερο τρόπο μεταφοράς του στην
Δυτική Ευρώπη. Αμέσως πρόβαλε τη δική της πρόταση του
περίφημου αγωγού του Τζειχάν, απέναντι από την Κύπρο.
Ο αγωγός αυτός έχει το σημαντικό μειονέκτημα ότι είναι
πολύ πιο δαπανηρός από τους άλλους αγωγούς, κατά
κάποιους μέχρι και $4 δις.
Η Τουρκία θεωρεί την Κύπρο σαν μια ακόμη διάσταση της
σχέσης της με την ΕΕ και γι' αυτό τη συνδέει με τη
δική της ένταξη. Με τα πιο πάνω δεδομένα η Τουρκία
έχει καθορίσει την θέση της στο Κυπριακό με μεγάλη
σαφήνεια.
1. Υπάρχουν δύο ανεξάρτητα και κυρίαρχα κράτη στην
Κύπρο.
2. Το κυπριακό θα λυθεί με τη συνομοσπονδοποίηση αυτών
των δύο κρατών.
3. Αν αυτό γίνει δεκτό, θα υπάρξουν εδαφικές
προσαρμογές και αποζημιώσεις για τις περιουσίες.
4. Η Κύπρος θα ενταχθεί στην ΕΕ ταυτόχρονα με την
Τουρκία.
Ήταν τυχαίο το γεγονός ότι η Τουρκία προώθησε αυτή την
πολιτική για το Κυπριακό ταυτόχρονα με τις προτάσεις
για τον πετρελαιαγωγό; Ήταν τυχαίο ότι η πολιτική αυτή
αρθρώθηκε όταν το θέμα της ημέρας στην Κύπρο ήταν η
πυραυλολογία και η ηφαιστιολογία; Με την άρθρωση νέας
πολιτικής στο Κυπριακό, η Τουρκία αρχίζει τη
συστηματική υπόσκαψη των ψηφισμάτων του ΣΑ, έτσι που
να μη προσδιορίζουν πια τη βάση διαπραγμάτευσης και τη
μορφή της λύσης.
Οι Τούρκοι επέδειξαν μεγάλη δυναμικότητα στην προβολή
των συμφερόντων τους και πολλές φορές κέρδισαν τις πιο
απίθανες διεκδικήσεις. Επανέρχομαι στο θέμα των
πετρελαιαγωγών. Οι Ευρωπαίοι ήταν εναντίον της όδευσης
του αγωγού διά μέσου της Τουρκίας λόγω του υπερβολικού
του κόστους. Στις ΗΠΑ δεν υπήρχε καμιά ομοφωνία στο
θέμα. Οι εταιρείες πετρελαίου ήταν εναντίον λόγω
κόστους. Μελετητές στα Θινκ Τανκς των ΗΠΑ ήταν
διχασμένοι. Χαρακτηριστική περίπτωση είναι αυτή του
δρος Εμπελ του Κέντρου Στρατηγικών και Διεθνών Σπουδών
της Ουάσιγκτων για θέματα ενέργειας που ακόμη και
σήμερα αμφισβητεί την ορθότητα της επιλογής Τζειχάν.
Όμως η Τουρκία καλιεργεί για χρόνια τα Θινκ Τανκς στην
Αμερική ενισχύοντας όλες εκείνες τις φωνές που ήταν
επιρρεπείς στις δικές της πολιτικές επιλογές. Μπορεί
να μην κέρδισε τον Δρ Εμπελ αλλά κέρδισε πολλές άλλες
φωνές. Είναι γνωστό ότι η Ελλάδα (κυρίως ένα
οικονομικό κονσόρτιουμ) υπέβαλε την δική της πρόταση
για την κατασκευή ενός αγωγού που να αποφεύγει το
πρόβλημα της διέλευσης των τάνκερς από τα στενά, τον
αγωγό Μπούργκας - Αλεξανδρούπολης. Όμως έμεινε μακρυά
από το πραγματικό πρόβλημα, της μεταφοράς του
πετρελαίου από τον Καύκασο στη Μαύρη Θάλασσα, είτε
επεκτείνοντας την πρόταση για τον αγωγό
Καυκάσου-Σούπσα είτε υιοθετώντας την Ρωσσική πρόταση
Καυκάσου-Νοβοροσίσκ. Σήμερα ακόμη μιλούν για
παραεγνάτιους αγωγούς διά μέσου Βουλγαρίας κτλ αλλά
κανένας δεν αναφέρεται στον αγωγό Μπούργκας -
Αλεξανδρούπολης.
Στο επίπεδο τακτικής η τουρκία έχει υιοθετήσει την
πολιτική της διεκδίκησης μικρών επαυξητικών αλλαγών
στις αποφάσεις, κυρίως στο ΣΑ και την Ισλαμική
διάσκεψη και στα Ευρωπαϊκά συμβούλια. Αλλαγές οι
οποίες όμως συσσωρευτικά έχουν βελτιώσει τις θέσεις
της τόσο στον ΟΗΕ όσο και στην Ισλαμική Διάσκεψη και
στην ΕΕ.
Ας δούμε που βρισκόμασταν στην αρχή της δεκαετίας του
90.
1. Η αίτηση της Τουρκίας απερρίφθη και λόγω "της
κατάστασης στη Κύπρο",
2. Στο Δουβλίνο Ιούνιο 1990 το ΕΣ διεκύρηξε "...την
υποστήριξη στην ανεξαρτησία, κυριαρχία και εδαφική
ακεραιότητα της Κύπρου σύμφωνα με τα ψηφίσματα του ΟΗΕ",
3. Το ψήφισμα Συμβουλίου Ασφαλείας 789,
4. Πρωτοβουλία Μπους για λύση του Κυπριακού.
"Τυχαία" γεγονότα υπέσκαψαν το πολυδιάστατο της
Ελληνικής εξωτερικής πολιτικής. Το Σκοπιανό αφαίμαξε
την Ελλαδική πολιτική από δυνατότητες για πολλά χρόνια.
Η μακρά ασθένεια του αείμνηστου Ανδρέα Παπανδρέου και
η ταυτόχρονη αδυναμία του κάποιας ηλικίας Κωνσταντίνου
Καραμανλή δεν επέτρεπαν καν την βασική έστω και τυπική
παρουσία της Ελλάδας στο εξωτερικό. Η "ατυχία" της
κρίσης των Ιμίων τόσο νωρίς στη θητεία του κου Σημίτη
είχε επίσης τις δικές της επιπτώσεις.
Από Κυπριακής πλευράς παρουσιάζονται παρόμοια
φαινόμενα. Υπήρξε μια τάση να εναποθέσουμε στην Ελλάδα
όλους τους χειρισμούς που έχουν σχέση με την Ε.Ε.. Και
δώσαμε μεγάλη εμπιστοσύνη στις ΗΠΑ, στο ΣΑ αλλά και
στη διαμόρφωση των θέσεων μας.
Πιστεύω ότι η Ελλάδα χώρα μέλος της ΕΕ, της ΟΝΕ, του
ΝΑΤΟ έχει αρκετές δυνατότητες να αντιμετωπίσει την
Τουρκική πρόκληση, τόσο στο στρατηγικό όσο και στο
τακτικό επίπεδο. Πρώτα απαιτείται διατήρηση μιας
λογικής ισορροπίας στρατιωτικών δυνατοτήτων
Ελλάδος-Τουρκίας. Αυτό ισχύει και για τον χώρο της
Κύπρου. Στο στρατηγικό επίπεδο χρειάζεται σχεδιασμός,
συστηματικότητα και συνέχεια, που να συνδυάζει τα
Ελληνικά συμφέροντα με εκείνα τρίτων και κατά
προτίμηση ισχυρών δυνάμεων και ομάδων.
Στο τακτικό επίπεδο χρειάζονται επίσης σχεδιασμός,
συστηματικότητα, και συνέχεια. Είναι γεγονός ότι
έχουμε καταφέρει να αξιοποιήσουμε σε κάποιο βαθμό τους
ομογενείς σαν ένα "λόμπυ" με σχετική επιτυχία. Δεν
επεκτείναμε όμως τη δραστηριότητα μας σε ευρύτερα
λόμπυς, "θινκ τανκς", κ.α. Να μη ξεχνούμε και τις
δυνατότητες της κλασσικής Διπλωματίας. Ξέρω καλά ότι η
λέξη "διαφώτιση" είναι και ασαφής και παραδουλεμένη.
Να μην υποτιμούμε όμως την υποχρέωση μας. Η διαδικασία
ένταξης μας στην ΕΕ θα περάσει τελικά από 15
κοινοβούλια. Η βουλή και τα πολιτικά κόμματα έχουν
δυνατότητες και ευθύνες.
Πρέπει να καταβάλουμε κάθε προσπάθεια να μη χάνουμε
καθόλου έδαφος. Παραχωρήσεις να γίνονται μόνο με
ουσιαστικά ανταλλάγματα. Θα πρέπει να επιδιώκουμε
συνεχώς έστω και μικρές βελτιωτικές αλλαγές και να
μεταφέρουμε κάθε, έστω και μικρή, βελτίωση της θέσης
μας από το ένα φόρουμ στο άλλο, π.χ. την ενσωμάτωση
της μικρής βελτίωσης των πορισμάτων της προεδρίας στη
Νίκαια, στο επόμενο Συμβούλιο Ασφαλείας.
Ποτέ να μη δεχθούμε ότι η Τουρκία έχει όλες τις
δυνατότητες και μεις καμιά. Το παιχνίδι είναι
αμφίδρομο και πολλά εξαρτούνται από μας. Εμείς σαν
Κύπρος και σαν Ελληνισμός πρέπει να δίνουμε και να
κερδίζουμε τις δικές μας μάχες. Κανένας δεν θα το
κάμει για μας.
|
