|
Μέριμνα
όλων, διπλωματικών και πολιτικής ηγεσίας, πρέπει να
είναι η αποφυγή του Συνδρόμου του Ταξιδιώτη της Πτήσης
του Σαββάτου. Ο ταξιδιώτης του Σαββάτου ήταν ο
εξαίρετος εκείνος Πρέσβυς, ο οποίος, παρά την
ομολογουμένως δεξιοτεχνική παρέμβαση του στο Συμβούλιο
κάποιου διεθνούς οργανισμού, είδε όλα τα μέλη του να
ψηφίζουν εναντίον της χώρας του. Και τούτο γιατί
επιτοπίως δεν είχε προηγηθεί η αναγκαία επανάληψη και
ενστάλλαξη του μηνύματος, όπως επιβάλλει μία
διαφημιστική εκστρατεία, ούτε και η αναγκαία
παρουσίαση ακόμη και η παροχή υποσχέσεων, όπως
επιβάλλεται στους πωλητές. Διαφήμιση λοιπόν και
προώθηση πωλήσεων, να δύο συστατικά στοιχεία του
μείγματος του εμπορικού μάρκετιγκ, του περίφημου
marketing mix.
Από τα χρόνια της θητείας μου στην Ουάσιγκτων,
εντύπωση μου είχε προκαλέσει η εκεί παγιωμένη αντίληψη
σε όλα τα επίπεδα ότι οι Τούρκοι είναι υπερήφανος λαός
και γι' αυτό δεν πρέπει να υφίστανται πίεση. Η
στερεότυπη και ανυποχώρητη αυτή "υπερηφάνεια" ήταν μια
περίπτωση δημιουργίας "εικόνας", βασικής επιδίωξης στο
marketing. Σαν να λέμε καθιέρωση μάρκας για το προϊόν
και γενικότερης εικόνας για την εταιρεία. Από την άλλη
μεριά, το "lobbying", σε μια του μορφή, θυμίζει την
πόρτα - σε - πόρτα πώληση, άλλο συστατικό του
μείγματος μάρκετιγκ.
Πέρα, όμως, από τις μεθόδους του εμπορικού marketing,
ένας έξυπνος Πρέσβυς φροντίζει να ετοιμάζει το δικό
του "μείγμα δυνάμεων" στην φιλοξενούσα χώρα το οποίο
θα χρησιμοποιήσει για την δημιουργία εικόνας και για
την προώθηση των θέσεων της χώρας του. Το μείγμα
δηλαδή των εχόντων την πραγματική ισχύ -
επιχειρηματιών, φορέων ενημέρωσης, πολιτικών,
επαγγελματικών στελεχών της διοίκησης και των
κοινοβουλευτικών σωμάτων, πανεπιστημιακών, δεξαμενών
γνώσης κ.α. Εδώ λοιπόν έγκειται το πέραν της
παραδοσιακής διπλωματίας, της μονοδιάστατης δηλαδή
επικοινωνίας μεταξύ Υπουργείου Εξωτερικών και
Πρεσβευτικής Αρχής. Εδώ έγκειται η διπλωματία σε όλη
τη διαστρωμάτωση. Το σωστό μείγμα, το σωστό χαρμάνι
δύναμης κατάλληλα εκμεταλλευόμενο δεν έχει απλώς
αυξητικά, αλλά πολλαπλασιαστικά αποτελέσματα. Αυτό που
λένε οι ξένοι"synergy effect".
Οι σκέψεις για το πολιτικό μάρκετιγκ στηρίζονται πάνω
σε τρεις βασικούς άξονες. Την εικόνα, την σχέση του
Διπλωματικού με τα Μέσα Ενημέρωσης και τέλος την σχέση
Κέντρου και Περιφέρειας, δηλαδή το lobbying.
Στην σημερινή εποχή με την καταλυτική επίδραση της
τηλεόρασης αλλά και των πλέον συγχρόνων ηλεκτρονικών
μέσων, όπως το διαδίκτυο, η εικόνα είναι το εκ των ων
ουκ άνευ για την άσκηση και προώθηση της διπλωματίας.
Η γενική εικόνα μιας χώρας αλλά και η in cocreto
εικόνα για μια υπόθεσή της, επίσης η εικόνα που θέλει
η ίδια αλλά και η εικόνα που θέλουν οι άλλοι γι' αυτήν,
δεν δημιουργείται έτσι απλά. Κυριολεκτικά κτίζεται με
την επανάληψη και ενστάλλαξη του μηνύματος. Τούτο
ισχύει και για την επιδιωκόμενη εικόνα επί παντός
θέματος στη διεθνή σκηνή. Η εικόνα δε, παγιωμένη,
οδηγεί σε εθισμό, από τον εθισμό οδηγούμεθα σε
πολύχρονες πεποιθήσεις και σε διολισθήσεις. Θέση μου
είναι ότι η δύναμη της εικόνας και της πολύχρονης
πεποίθησης είναι τόσο μεγάλη, ούτως ώστε σε τελική
ανάλυση οι πολιτικοί, οι επαγγελματίες αναλυτές,
γενικά οι έχοντες αποφασιστική αρμοδιότητα οι οποίοι
θα έπρεπε να σκέφονται και να κρίνουν ορθολογικά,
τελικά είναι θύματα της ήδη δημιουργηθείσης εικόνας ή
μάλλον γαλουχήθηκαν μέσα σε ένα κόσμο σχηματισμένων
πεποιθήσεων. Από το κλισέ στο αρχέτυπο, όπως έλεγε ο
Μαρσαλ Μακλιουάν. Π.χ. έχουμε αναρωτηθεί άραγε πόσες
γενιές κυβερνητικών στελεχών στις ΗΠΑ καιαλλού όταν
πρωτόπιασαν δουλειά στην κυβέρνηση είχαν ήδη
σχηματισμένη την πεποίθηση για την γεωστρατηγική
σημασία ορισμένων χωρών; π.χ. για την Περσία του Σάχη
σε ότι αφορά τα πετρέλαια και για την Τουρκία σε
ρόλους ΝΑΤΟ / εκτός ΝΑΤΟ με απόληξη πάλι τα πετρέλαια;)
Πέραν όμως από την πεποίθηση και τον εθισμό η εικόνα,
σταγόνα-σταγόνα, σαν δηλητήριο ή σαν χλωροφόρμιο
χρησιμοποιείται και για διολίσθηση. Στο χώρο των
εντυπώσεων και αργότερα σε κείμενα: Έτσι δήθεν χωρίς
πρόθεση, στην αρχή η στρατιωτική εισβολή, εμφανίζεται
σαν στρατιωτική παρέμβαση, η εισβολή και κατοχή
παρενδυματικά εξελίχθηκαν σε δικοινοτική διαφορά. Τα
κατεχόμενα σιγά - σιγά άρχισαν να βαπτίζονται βορράς
και ούτω καθεξής. Μία διολίσθηση λοιπόν που έχουμε
υποχρέωση να ανακόψουμε στον χώρο των διεθνών ακρίτων
εντυπώσεων.
Άλλη θέση μου είναι ότι στη σημερινή εποχή, τα μέσα
ενημέρωσης και κυρίως η τηλεόραση είναι η πρώτη
πολιτική δύναμη. Η δύναμη που χρησιμοποιείται όχι τόσο
για ενημέρωση αλλά για βιομηχανοποιημένη διαμόρφωση
κοινής γνώμης. Μην πάει ο νους μας στα μεγέθη τα δικά
μας. Αλλά να πάει σε χώρες με εκατοντάδες ή πολλές
δεκάδες εκατομμυρίων τηλεθέασης και ακροαματικότητας,
όπου τα μέσα της όντως μαζικής αυτής ενημέρωσης είναι
το πρώτιστο όχημα για την χωρίς σκέψη, σύγκριση και
κρίση, ασυνείδητη λόγω εθισμού προέγκριση του κοινού
μιας σχεδιαζομένης πράξης της ηγεσίας. Πρόκειται
δηλαδή περί υφαρπαγής της λεγόμενης νομιμοποίησης.
Στη δε σημερινή εποχή της θεματικής πολιτικής των 30
δευτερολέπτων, η τηλεοπτική εικόνα επικρατεί του ήχου
και του κειμένου.
Υπό το βάρος των πιο πάνω σκέψεων τίθεται το ερώτημα
κατά πόσο η εικόνα μπορεί να μετατραπεί. Η απάντηση
είναι ναι, όσο μακρόσυρτη και δύσκολη διαδικασία
απαιτείται. Και αυτό γιατί στο χώρο των εντυπώσεων,
την προσομοιώσεων και των ειδώλων το πρώτο κτύπημα
έχει καταλυτικές επιπτώσεις. Παρά ταύτα έχουμε
παραδείγματα μετατροπής της και μάλιστα εικόνας από
τους ίδιους τους δημιουργούς της: π.χ. η Αίγυπτος του
Νάσερ έγινε η Αίγυπτος του Camp David, ο τρομοκράτης
Αραφάτ κέρδισε το Νόμπελ Ειρήνης κλπ.
Κάτω από τις εκτεθείσες συνθήκες, οι διπλωματικοί
καλούνται όχι μόνο να μην φοβηθούν το παιχνίδι της
σύμμειξης ή σύγχυσης της εικόνας με την πραγματικότητα
ή της προσομοίωσης αυτής, αλλά αντιθέτως να μπουν σε
αυτό το παιχνίδι και να παίξουν το χαρτί του πολιτικού
marketing. Και αυτό στην προσπάθεια κτισίματος
μακροπρόθεσμα θετικής γενικής εικόνας για την χώρα
τους, της μετατροπής της, τυχόν, αρνητικής σε θετική
και στην πιο βραχυπρόθεσμη προσπάθεια μετάδοσης
εικόνας και μηνύματος για θέματα που χρειάζονται άμεση
αντιμετώπιση.
Τίθεται το ερώτημα: Πέρα από την εικόνα και την
πεποίθηση τι υπάρχει; θέση μου είναι ότι στη πιο
προωθημένη και επικίνδυνη μορφή του, το παιχνίδι της
εικόνας μεταλλάσσεται στο λεγόμενο "ντόμινο", τις
ιδεοληψίες και στα κινδυνολογικά όσο και τρομολαγνικα
σενάρια. Στα σενάρια αυτά κατά την πλέον απλή μορφή
τους, το ένα πούλι του ντόμινο πέφτει μετά το άλλο
μέχρις ότου να πέσει και το τελευταίο, το οποίο
συνήθως, στην περιοχή μας, είναι τα πετρέλαια της
Μέσης Ανατολής. Σε πιο σύνθετη μορφή, που εγώ ονομάζω
ντόμινο - χιονοστιβάδα, αλλά πιο συχνά συναντάται ως
spill over, πέφτουν πολλές σειρές από πούλια συγχρόνως
μέχρι να φθάσουμε σε αποκαλυπτικές καταστάσεις, εάν εν
τω μεταξύ δεν έχουν ληφθεί κατά την εκτύλιξή τους
δραστικά "σωτήρια" μέτρα ή δεν έχουν πραγματοποιηθεί
δραστικές "σωτήριες" παρεμβάσεις. Τα κινδυνολογικά
σενάρια για το Σεράγεβο και το Κοσυφοπέδιο ήσαν βασικά
τα ίδια, με όχημα τα "ανθρώπινα δικαιώματα" και
φόβητρο το "κύμα των προσφύγων". Τα σενάρια αυτά
προοιώνιζαν δια περιπλοκών και μεταστάσεων (εδώ
αρμόζει το spill over) πόλεμο ακόμη και μεταξύ Ελλάδος
και Τουρκίας. Γενικώτερη ανάφλεξη. Όλα αυτά τα
κινδυνολογικά και αποκαλυπτικά ήσαν γνωστά από τις
αρχές του 1990, προβλήθηκαν κατά τρόπο τρομολαγνικό
για αρκετά χρόνια από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, και
επιβεβαιώθηκαν δια χειλέων του Αμερικανικού Προέδρου.
Τίθεται λοιπόν το κρίσιμο ερώτημα: αποκαλείς κύριε,
σενάριο κάτι που έγινε, κάτι που υπήρξε πραγματικότητα
(π.χ. το αιματοκύλισμα στη Βοσνία - Ερζεγοβίνη, τους
βομβαρδισμούς του ΝΑΤΟ, τις εξελίξεις στο Κόσσοβο και
τους βομβαρδισμούς στη Σερβία). Η απάντηση ευρίσκεται
ακριβώς στην προ των γεγονότων πολύχρονη "προφητική"
επανάληψη του μηνύματος, στην δημιουργία της
πεποίθησης και της ιδεοληψίας περί του αναποδράστου
της αποφασιστικής ενέργειας, που όταν ήλθε η στιγμή η
έγκριση της κοινής γνώμης και των επαϊόντων, για "σωτήριες"
επεμβάσεις ήταν ήδη δεδομένη. Αυτό που ονομάζω
υφαρμπαγή νομιμοποίησης μέσω ιδεοληψιών. Κατά δε το
μέρος του που δεν έχει υλοποιηθεί το σενάριο παραμένει
ως απειλή κατά παντός δυστροπούντος ή δυσανασχετούντος.
Το κινδυνολογικό σενάριο - η ακραία και άκρατη μορφή
της εικόνας - δημιουργεί λοιπόν ωμή πραγματικότητα. Η
ζωή καθ' ομοίωσιν του σεναρίου. Μια προσομοίωση από
την ανάποδη.
Ας περάσουμε όμως σε πιο ήρεμες περιοχές της εικόνας
και γενικά του πολιτικού μάρκετιγκ και ας
ξαναθυμηθούμε τους αγωνιζόμενους διπλωματικούς - αλλά
και ολόκληρη την εξωτερική υπηρεσία - στην προσπάθεια
κτισίματος θετικής εικόνας. Κρίσιμο είναι φρονών να
γίνει κατανοητό ότι παρά την παντοδυναμία της εικόνας,
βασικός κανόνας του πολιτικού και εμπορικού μαρκετιγκ
είναι όπως η προβαλλόμενη εικόνα ανταποκρίνεται εξ
ολοκλήρου ή σε ικανοποιητικό βαθμό προς την
πραγματικότητα. Να αποδεικνύει ότι οι εξαγγελίες και η
εικόνα δεν είναι κενές περιεχομένου. Διαφορετικά η
διαφήμιση μετατρέπεται σε δυσφήμιση.
Στην πιο πάνω προσπάθεια για την εικόνα, κρίσιμη αν
και όχι δυστυχώς πάντοτε αυτονόητη, είναι η στενή
σχέση Διπλωματικών Αρχών με τον κόσμο των Μέσων
Ενημέρωσης και η εξοικείωση τους με τις σημερινές
τεχνολογικές δυνατότητες (διαδίκτυα κλπ). Εδώ πρέπει
να τονισθεί ο κρίσιμος και ζωτικός ρόλος των Γραφείων
Τύπου των Πρεσβειών και Προξενείων και η ανάγκη
συνεργασίας των επικεφαλής των Αρχών με τους
Συμβούλους και Ακολούθους Τύπου και αντιστρόφως. Αλλά
η μη λειτουργία Γραφείου Τύπου σε μια αρχή δεν πρέπει
να αποτελεί δικαιολογία του προϊσταμένου για αδράνεια.
Ο επικεφαλής της Αρχής, που έχει και την πολιτική
ευθύνη θα πρέπει να αισθάνεται σαν αρχιδιαφημιστής και
σαν αρχιλομπίστας.
Και περνάμε στον τρίτο άξονα: την σχέση κέντρου προς
περιφέρεια. Την ακτινωτή δηλαδή οργάνωση δράσης,
ανάδρασης και διάδρασης Πρεσβειών και Προξενικών Αρχών,
όπου με κέντρο την Πρεσβεία να δίδεται το έναυσμα για
δράση αλλά και ανάδραση από τις Προξενικές Αρχές.
Δράση προς τι; Εδώ, εννοούμε την πολιτική δουλειά μέσω
επαφών, γνωριμιών σε όλη την διαστρωμάτωση, άσκηση
πίεσης άμεσης ή έμμεσης με όχημα τον μεγάλο ενδιάμεσο:
Δηλαδή την ομογένεια. Μιλάμε για το lobbying. Και στο
μεν κέντρο, το beltway των Αμερικανών, το lobbying
έχει χαρακτήρα πιο προσωπικό, πιο φιλικό ή αν θέλετε
διεξάγεται σε ατμόσφαιρα λέσχης. Στην περιφέρεια, όμως,
το lobbying προσλαμβάνει δραματικές διαστάσεις γιατί
βασίζεται πάνω την άλωση της πολιτικής βάσης του
πολιτικού, προκειμένου ο τελευταίος να νοιώσει την
πίεση στο Κέντρο και να κινηθεί ανάλογα. Αγρια λοιπόν
είναι η μορφή του περιφερειακού ή ριζίτικου λόμπυ
(grass-roots lobbying) στην οποία ο Διπλωματικός (δηλαδή
οΠρόξενος) πρέπει να είναι πολύ προσεκτικός. Δεν
πρέπει δηλαδή να υπερβεί τα εσκαμμένα. Από ένα σημείο
και μετά αναλαμβάνουν οι υπήκοοι και οι φορολογούμενοι
της συγκεκριμένης χώρας. Δηλαδή αυτοί που αποκαλούνται
ο μέγας ενδιάμεσος, ή ομογένεια.
Στην πραγματικότητα το lobbying του κέντρου και το
περιφερειακό lobbying χαρακτηρίζονται από αλληλουχία
και συμπληρωματικότητα. Το ένα δουλεύει για το άλλο
μέσω της ακτινωτής δράσης, ανάδρασης και διάδρασης.
Στο lobbying γίνεται εκμετάλλευση των ψυχολογικών και
λοιπών κινήτρων ως και συμφερόντων αφενός μεν των
πολιτικών (άγχος επανεκλογής, διάθεση για πρόσκτηση
διαφοριστικών στοιχείων και επίδειξη ηγετικών
προσόντων, εξατομίκευση της πολιτικής ζωής μέσω
κτισίματος προσωπικής πλατφόρμας από τον ίδιο τον
πολιτικό κλπ.) Αφ' ετέρου δε ολόκληρου του κόσμου της
πολιτικής ισχύος π.χ. των επαγγελματικών στελεχών
διοίκησης και νομοθετικών σωμάτων, των οικονομικών
οργανισμών, των φιλοδόξων δημοσιογράφων και
τηλεπαρουσιαστών των στελεχών δεξαμενών γνώσεων κ.α.
Σημασία έχει εδώ για τους διπλωμάτες να ξεκαθαρίσουν
ευθύς εξ αρχής την πολιτική χαρτογράφηση του χώρου
τους, όπως ακριβώς ο βιομήχανος ξεκινάει την πολιτική
marketing με την έρευνα της αγοράς.
Παρέχονται δε, εκ προσωπικής πείρας αρκετές συμβουλές
προς τους επιδιδομένους ή τους φιλόδοξους για lobbying
διπλωμάτες. Η βάση είναι ότι πρέπει να ακολουθούν την
διαδικασία εκ των κάτω προς τα άνω. Να μην μένει
δηλαδή κανένα επίπεδο ανεκμετάλλευτο. Ακολουθούν και
άλλες: παράκαμψη της παραδοσιακής εθιμοταξίας, εμπλοκή
στην λήψη αποφάσεων, ο συνομιλητής να πεισθεί ότι θα
ωφεληθεί ο ίδιος και η χώρα του από την αιτουμένη
συνδρομή του, προσοχή στο σύνδρομο του δεύτερου,
διεύρυνση του κύκλου, σχέσεις με την αντιπολίτευση,
πρώτα δημιουργείται ατμόσφαιρα και μετά υποβάλλονται
αιτήματα, αποφυγή μονοδρόμησης της σχέσης, απλότητα
στην έκφραση και συμπεριφορά σαν εκείνη των πωλητών
των επιχειρήσεων, ο κανόνας της AIDA, καλή γνώση του
συνομιλητή, εναλλαγή στις προσεγγίσεις, αποφυγή
θυματοποίησης της χώρας του διπλωμάτη κλπ. Ειδικά για
τον Πρόξενο θεωρείται ότι κλειδί της επιτυχίας του
είναι η καλή σχέση με την ομογένεια που θα του
επιτρέψει να την καλέσει σε κινητοποιήσεις. Πρέσβυς δε
και Πρόξενοι θα πρέπει να σκέφτονται την επόμενη ημέρα
και να δουλεύουν για την ανάδειξη πολιτικών, ομογενών
ή μη, προκειμένου να αυξηθεί ο αριθμός των φίλων
πολιτικών ή να αντικατασταθούν οι ήδη αποχωρούντες.
Με σχετική αναγωγή το χαοτικό φαινόμενο (άριστη
προσωπική κορυφαία έκφραση - κακό αποτέλεσμα) καλύπτει
ή θα μπορούσε να καλύψει όλο το φάσμα της εξωτερικής
πολιτικής, ίσως και ολόκληρης της κοινωνίας. Η
κορυφαία έκφραση είναι λοιπόν ο αποκρυπτογραφημένος
ταξιδιώτης του Σαββάτου.
Πιστεύω, τέλος, ότι είναι καιρός να ασχοληθούμε πιο
πολύ με ένα διαφορετικό πιο σύγχρονο και πιο κοντά στη
ζωη ΠΩΣ της διπλωματίας, με το ΜΕΣΟ δηλαδή.
Παραφράζοντας λοιπόν τον Μάρσαλ Μακλιούαν θα ήθελα να
καταλήξω ότι το Μέσο, στο σύγχρονο πλαίσιο που το
παρουσίασα, είναι το Μήνυμα μου.
|
