|
Η
συγκεκριμενοποίηση της έννοιας του όρου "εκσυγχρονισμός"
είναι έργο ιδιαίτερα δύσκολο, επειδή ο καθένας από μας
αντιλαμβάνεται τον όρο με το δικό του τρόπο, που
προσδιορίζεται, από τη μια, από παράγοντες που
σχετίζονται με τη χρονική συγκυρία και τοπική αναφορά,
κατά την οποία επιχειρείται η ανάλυση του όρου και,
από την άλλη, από τη διαφορετική κοινωνική εξέλιξη
αυτών που χρησιμοποιούν τον όρο. Θεωρώ, λοιπόν, ότι
διαφορετικό θα ήταν το περιεχόμενο του όρου
εκσυγχρονισμός στα 1970 ή 1980 και διαφορετικό σήμερα,
παραμονές του 21ου αιώνα. Ένα πράγμα αντιλαμβάνεται με
τον όρο εκσυγχρονισμός ο άνθρωπος των βαθιών
συντηρητικών καταβολών και αντιλήψεων και άλλο ο
άνθρωπος της διαρκούς αναζήτησης, αυτός που ενεργεί,
προάγει την κοινωνική μετεξέλιξη και την πρόοδο του
πολιτισμού.
Ένας πρόσθετος λόγος που κάνει το εγχείρημα ακόμα πιο
δύσκολο είναι το απροσδιόριστο, η ρευστότητα του όρου
"σύγχρονο" που εξ ορισμού αποτελεί σημείο αναφοράς σε
όποια προσπάθεια ορισμού του εκσυγχρονιστικού
αιτήματος.
Παιδεία
Παρά τις κατά καιρούς αυτάρεσκες αναφορές στα
επιτεύγματα της κυπριακής εκπαίδευσης, η
πραγματικότηταγύρω μας , πιστεύω, είναι διαφορετική.
Το κυπριακό εκπαιδευτικό σύστημα, στα πρότυπα ακριβώς
του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος, εξακολουθεί να
παραμένει δομικά συγκεντρωτικό, αφόρητα γραφειοκρατικό,
αυταρχικό ως προς τη λήψη αποφάσεων και πάνω από όλα
αποστασιοποιημένο από τις προσδοκίες της τοπικής
κοινωνίας των πολιτών και τις ανάγκες και απαιτήσεις
της παγκόσμιας κοινωνίας.
Το ιδεολογικό πλαίσιο της σύγχρονης κυπριακής
εκπαίδευσης παραμένει στενάχωρα εθνοκεντρικό. Η
παγκοσμιοποίηση της οικονομίας και η διεθνοποίηση του
πολιτισμού και της κουλτούρας έχει διαμορφώσει ένα νέο
διεθνές πλαίσιο οικονομικής διασύνδεσης και
πολιτισμικής διαπλοκής των κοινωνιών, που μοιραία
επηρεάζει τα εθνικά εκπαιδευτικά συστήματα. Αυτά δε
λαμβάνονται σοβαρά υπόψη από αυτούς που φέρουν την
ευθύνη για το σχεδιασμό και την ανάπτυξη της
εκπαιδευτικής μας προσπάθειας.
Το αίτημα του εκσυγχρονισμού στην εκπαίδευση και η
σύνδεσή του με την παγκοσμιοποίηση της οικονομίας, την
επιστημονική γνώση, την τεχνολογία και την πληροφορική
δημιουργεί, είναι αλήθεια, κινδύνους για κάθε "εθνικό"
πολιτισμό. Ασφαλώς και για το δικό μας. Απάντηση, όμως,
σε αυτή τη μεγάλη πρόκληση της εποχής μας δεν μπορεί
να αποτελεί η στείρα πολιτιστική εσωστρέφεια αλλά η
δημιουργική ενσωμάτωση, στο εκπαιδευτικό μας σύστημα,
των νέων επιστημονικών κατακτήσεων και η δημιουργία
μιας νέας ισορροπίας ανάμεσα στα επιστημονικά
επιτεύγματα και στις ηθικές και πνευματικές αξίες της
κοινωνίας μας.
Στο πλαίσιο αυτής της αντίληψης έχω την άποψη ότι το
εκπαιδευτικό μας σύστημα θα πρέπει κατεπειγόντως να
ενισχύσει τις πιο κάτω δεξιότητες των νέων ανθρώπων:
α. Γνωσιολογικές ή γνωστικές δεξιότητες στους τομείς
της μηχανικής φυσικής και μαθηματικής επιστήμης, την
ικανότητα μελέτης και επίλυσης προβλημάτων, την
ικανότητα ακρόασης, που δε διδάσκεται στο σημερινό
κυπριακό σχολείο, και τέλος την ικανότητα
αποτελεσματικής γραπτής και προφορικής παρουσίασης
ιδεών, σκέψεων και γεγονότων.
β. Κοινωνικές δεξιότητες στους τομείς ένταξης και
δημιουργικής λειτουργίας σε ομάδες ανθρώπων.
γ. Χρήση και αξιοποίηση των ηλεκτρονικών υπολογιστών
και βαθύτερη ακόμη γνώση της μητρικής και της αγγλικής
γλώσσας.
Ο εκσυγχρονισμός της κυπριακής εκπαίδευσης, στη βάση
των πιο πάνω δεδομένων, αίτημα ώριμο και πιεστικό μαζί,
δε θα επιχειρηθεί ασφαλώς στα πλαίσια μιας
μονοσήμαντης ανανεωτικής πολιτικής και μιας αστόχαστης
προσαρμογής της εκπαίδευσής μας στα δεδομένα της νέας
διεθνούς πραγματικότητας. Η σύγκλιση πρέπει να περάσει
μέσα από μια κριτική διαδικασία, θεμελιωμένη στη
βαθύτερη δυνατή εθνικήκαι κοινωνική αυτογνωσία, η
οποία και θα συμπροσδιορίσει το νέο ιδεολογικοπολιτικό
πλαίσιο της αυριανής κυπριακής εκπαίδευσης.
Οικονομία
Όπως για το εκπαιδευτικό μας σύστημα, έτσι για και την
οικονομία μας ακούονται, κατά καιρούς, κυρίως από μας
τους ιδίους, εγκωμιαστικά σχόλια μέχρι διθυραμβικές
αναφορές. Γίνεται λόγος για οικονομικό θαύμα και άλλα
παρόμοια τα οποία, κατά τη γνώμη μου, αποτελούν
εξόφθαλμες υπερβολές και πολύ πιθανόν δείγματα της
κοινωνικής μας αμετροέπειας. Η οικονομία της Κύπρου
είναι αλήθεια ότι παρουσίασε ικανοποιητική πρόοδο τα
τελευταία είκοσι και περισσότερα χρόνια, πράγμα που σε
μεγάλο βαθμό οφείλεται σε παράγοντες που δε
δημιουργήσαμε εμείς, αλλά μια ανέλπιστα ευνοϊκή
συγκυρία που επηρέασε την περιοχή μας.
Ωστόσο, έχω την άποψη ότι το μοντέλο ανάπτυξης της
κυπριακής οικονομίας που υιοθετήθηκε και απέδωσε στο
παρελθόν - κλειστή οικονομία με προστατευόμενη την
εγχώρια παραγωγή, χρηματοδότηση της ανάπτυξης από
εγχώριες πηγές, με αδυναμία πρόσβασης στην παγκόσμια
κεφαλαιαγορά και ταχύρρυθμη ανάπτυξη με έντονη
εξάρτηση της οικονομίας από την τουριστική βιομηχανία
- έχει εξαντλήσει τα όρια αντοχής του, γι' αυτό και η
ανάγκη να κινηθούμε αποφασιστικά προς την κατεύθυνση
ενός νέου μοντέλου οργάνωσης της οικονομίας,
στηριγμένου όχι στα δεδομένα μιας κλειστής,
προστατευμένης οικονομίας, όπως μέχρι σήμερα, αλλά
στις πραγματικότητες της παγκόσμιας αγοράς και της
ανοικτής οικονομίας, με έμφαση στους τομείς της
οικονομίας, στους οποίους η Κύπρος μπορεί να έχει
συγκριτικά πλεονεκτήματα.
Και τούτο δεν το υπαγορεύει απλώς η προοπτική να
ενταχθούμε στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η οποία είναι
δομημένη σε αυτό ακριβώς το μοντέλο της ανοικτής
οικονομίας, αλλά κυρίως η ανάγκη να κτίσουμε μια
δυνατή, ανταγωνιστική οικονομία, στηριγμένη στις
δεξιότητες και την οξυδέρκεια του Κύπριου και την
πεποίθησή μας ότι μπορούμε να λειτουργήσουμε με
επιτυχία στην έντονα ανταγωνιστική παγκόσμια αγορά.
Άλλος δρόμος δεν υπάρχει, κατά την άποψή μου, εκτός κι
αν επιλέγαμε συνειδητά την περιθωριοποίηση της χώρας
μας με τις παρακμιακές συνέπειες που θα ακολουθήσουν.
Δείκτης Κοινωνικής Υγείας και Συνοχής
Αναφέρεται σε μεταβλητές όπως η παιδική θνησιμότητα, ο
μέσος όρος ζωής, η ελευθερία του τύπου, οι ατομικές
ελευθερίες και η περιβαλλοντική προστασία.
Από τους πιο πάνω δείκτες προκύπτει, χωρίς ιδιαίτερη
δυσκολία, ότι οι χώρες που θα αναδειχθούν σε ηγέτιδες
στην εποχή του μεταβιομηχανικού πολιτισμού, του
πολιτισμού της γνώσης και της πληροφορικής, δεν είναι
απλώς οι τεχνολογικά προηγμένες, αλλά και αυτές που
ταυτόχρονα επιτυγχάνουν ψηλά επίπεδα κοινωνικής
σύγκλισης και συνοχής.
Η πρώτη αξιολόγηση των κοινωνιών που έγινε σε
παγκόσμια κλίμακα, με βάση το δείκτη της κοινωνίας της
πληροφορικής, παρουσιάζει και για τη δική μας κοινωνία
ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Με βάση το δείκτη αυτό, οι
Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής καταλαμβάνουν την πρώτη
θέση και ακολουθούν η Φινλανδία στη δεύτερη, η Σουηδία
στην τρίτη, η Δανία στην τέταρτη και η Νορβηγία στην
πέμπτη θέση. Στις αμέσως επόμενες θέσεις είναι ο
Καναδάς, η Ολλανδία, η Ελβετία, η Νέα Ζηλανδία, η
Βρετανία, η Ιαπωνία, η Αυστραλία, η Σιγκαπούρη, το
Χονγκ - Κονγκ, η Γερμανία, η Αυστρία, το Ισραήλ, η
Γαλλία, το Βέλγιο και η Ιρλανδία.
Από την έκθεση/αξιολόγηση προκύπτουν τα εξής
ενδιαφέροντα στοιχεία:
Οι 55 χώρες που αξιολογήθηκαν και ταξινομήθηκαν
παράγουν και αντιπροσωπεύουν το 97% του παγκόσμιου
εγχώριου προϊόντος και 99% της παγκόσμιας δαπάνης
επένδυσης στον τομέα της πληροφορικής. Άλλες 170 χώρες,
που δεν αξιολογήθηκαν, αντιπροσωπεύουν όλες μαζί μόλις
το 3% του παγκόσμιου εγχώριου προϊόντος. Οι χώρες
αυτές δεν έχουν ακόμα ουσιαστικά συνδεθεί με την
επανάσταση της πληροφορικής. Μια περαιτέρω μελέτη της
ίδιας έκθεσης οδηγεί σε δύο σημαντικά συμπεράσματα:
Πρώτο, ότι οι χώρες που στην εποχή του βιομηχανικού
πολιτισμού υπήρξαν μεγάλες και παρουσίασαν επιδόσεις
αξιοζήλευτες δε θάναι κατ' ανάγκη στις πρωτοπόρες
χώρες την εποχή του μεταβιομηχανικού πολιτισμού (Ρωσία
- Πολωνία).
Δεύτερον, ότι χώρες μικρές σε γεωγραφική έκταση και
πληθυσμιακή αναλογία μπορούν και είναι πρωτοπόρες στην
ίδια εποχή (Φινλανδία, Σουηδία, Δανία, Νορβηγία, Νέα
Ζηλανδία, Ισραήλ κ.ά.).
Κράτος - Δημόσια Διοίκηση
Αν η εκπαίδευση σε μια κοινωνία αποτελεί και εκφράζει
την ψυχή της κοινωνίας αυτής, αν η οικονομία
αντιπροσωπεύει το νου και τη θέληση της κοινωνίας, το
κράτος και η δημόσια διοίκηση αποτελούν το κεντρικό
νευρικό σύστημα της ίδιας κοινωνίας. Και, ασφαλώς,
κανένας οργανισμός, βιολογικός ή κοινωνικός, δεν
μπορεί να αποδώσει χωρίς αρμονική λειτουργία όλων των
συστημάτων και βεβαίως ικανοποιητική απόδοση του
κεντρικού νευρικού συστήματος.
Στην Ευρώπη, και ιδιαίτερα στις χώρες με κυβερνήσεις
σοσιαλδημοκρατικές ή της κεντροαριστεράς (Ελλάδα -
Ιταλία - Αγγλία - Γαλλία), καταβάλλεται μια μεγάλη
προσπάθεια να ανασυνταχθεί το θεσμικό μόρφωμα και να
αναδιαταχθεί το ανθρώπινο δυναμικό της δημόσιας
διοίκησης. Στα πλαίσια αυτής της προσπάθειας
επιχειρείται η σμίκρυνση του κράτους/δημόσιας
διοίκησης και η αποτελεσματικότερή του λειτουργία.
Έτσι, αντί των μέχρι σήμερα δύο ακραίων εκδοχών, της
μιας που προβάλλει η νεοφιλελεύθερη αντίληψη που
υποστηρίζει το κράτος - θεατή με θεοποίησητης αγοράς
και της διαμετρικά αντίθετης άποψης του κράτους
παραγωγού υπηρεσιών και υλικών αγαθών, στους
κεντρικούς τομείς της οικονομίας που πρόβαλλε η
παραδοσιακή σοσιαλδημοκρατία - διατυπώνεται σήμερα η
άποψη του επιτελικού κράτους: ενός κράτους που μειώνει
αποφασιστικά τη συμμετοχή του στην παραγωγική
διαδικασία (γι' αυτό και η μερική αποδοχή από πλευράς
κεντροαριστερών κυβερνήσεων του θεσμού της
αποκρατικοποίησης - Σημίτης ΟΤΕ - Πρόντι Telecom
Italia, Ζιοσπέν France Telecom), αλλά ταυτόχρονα
ενισχύει τον καθοδηγητικό του ρόλο σε θέματα εποπτείας
και καθοδήγησης της ιδιωτικής πρωτοβουλίας σε
κατευθύνσεις κοινωνικά και εθνικά ωφέλιμες.
Έχω τη γνώμη πως, αν κάποτε επιχειρηθεί και στη δική
μας πατρίδα, σε οργανωμένη και σχεδιασμένη βάση, ο
εκσυγχρονισμός της κοινωνίας, θα πρέπει να έχει ψηλά
στις προτεραιότητές της αυτή την προσπάθεια της βαθιάς
αναμόρφωσης του κράτους/δημόσιας διοίκησης.
Επιγραμματικά, από αυτό το βήμα, θα ήθελα να καταθέσω
τους βασικούς άξονες γύρω από τους οποίους θα μπορούσε
να περιστραφεί το αίτημα του εκσυγχρονισμού της
δημόσιας διοίκησης.
1. Μείωση του μεγέθους του κράτους - δημόσιας
διοίκησης. Μια γρήγορη ανάγνωση της ετήσιας έκθεσης
1997 της Διεθνούς Τράπεζας, που είναι αφιερωμένη στο
ρόλο του κράτους στο μεταβαλλόμενο κόσμο, προσφέρει
θαυμάσιο υλικό για γόνιμο προβληματισμό γύρω από το
θέμα. (Βλέπε επίσης προσπάθεια Κ. Σημίτη στην Ελλάδα
για εκσυγχρονισμό της δημόσιας διοίκησης).
2. Δημιουργία μιας νέας αντίληψης στην κοινωνία και
στους δημόσιους λειτουργούς για το ρόλο και την
αποστολή του κράτους/δημόσιας διοίκησης.
Ο δημόσιος τομέας θα χρειαστεί να υπερβεί τη νοοτροπία
και ψυχολογία του εξουσιαστή και να αισθανθεί το ρόλο
του ως δημιουργού ευκαιριών και ενισχυτή των
προσπαθειών του πολίτη και της κοινωνίας. Από τη
συγκρουσιακή σχέση που εν πολλοίς χαρακτηρίζει σήμερα
το δημόσιο τομέα σε σχέση με τον πολίτη και την
κοινωνία της Κύπρου, να περάσουμε σε μια νέα
συνεταιρική σχέση δημόσιου και ιδιωτικού τομέα. (Για
όσους τυχόν νομίζουν πως τα πιο πάνω είναι ουτοπικά ή
ευσεβοποθικά, αναφέρω ότι άλλες κοινωνίες ανάλογου
μεγέθους με τη δική μας, όπως η Ιρλανδία, η Σιγκαπούρη
και η Νέα Ζηλανδία, έχουν ήδη επιτύχει τους πιο πάνω
στόχους).
3. Δομικός ανασχεδιασμός του κράτους. Η κεντρική
διοίκηση του κράτους να αποκτήσει επιτελικό χαρακτήρα
και να ασκεί αποκλειστικά και μόνο επιτελικές
αρμοδιότητες. Με αυτό τον τρόπο θα γίνει κατορθωτή και
η σμίκρυνση του κράτους, πράγμα επιθυμητό τόσο από
πλευράς αποτελεσματικότερης λειτουργίας όσο και από
πλευράς δημοσιονομικής πειθαρχίας.
4. Αξιοποίηση και προώθηση των πιο προηγμένων μορφών
της σύγχρονης τεχνολογίας (παράδειγμα Μαλαισίας όπου
δημιουργείται το πιο σύγχρονο τεχνολογικό διοικητικό
κέντρο του κόσμου, του οποίου όλες οι υπηρεσίες είναι
μηχανογραφημένες. Πουθενά δεν υπάρχουν φάκελοι και
χαρτί. (Paperless).
5. Στροφή και προσανατολισμός προς την
αποτελεσματικότητα. Ένα κράτος που δεν είναι
ανταγωνιστικό σε σχέση προς άλλες δημόσιες διοικήσεις
μοιραία θα χρεωκοπήσει, συμπαρασύροντας και ολόκληρη
την κοινωνία μαζί του.
6. Έμφαση στην ποιότητα των υπηρεσιών και στην
οικουμενικότητα της λειτουργίας του. Στη λειτουργία
ενός σύγχρονου κράτους πρέπει να υπάρχει σχέση οφέλους/κόστους.
7. Αποκέντρωση του κράτους - Δημιουργία ισχυρών
περιφερειακών οργάνων.
|
